तुम्हांला सोशल मीडियाविषयी हे माहिती आहे काय?

@ योगेश_बोराटे

अँड्रिस कॅप्लन आणि मायकेल हैनलैन यांनी सोशल मीडियाच्या केलेल्या व्याख्येनुसार, ‘इंटरनेटच्या आधाराने, आंतरक्रियांना चालना देणाऱ्या प्रकारामधील संदेशवहन वापरून, वापरकर्त्यांनाच आशयनिर्मिती आणि त्याच्या देवाण-घेवाणीची सुविधा देणाऱ्या व्यासपीठांच्या गटांना सोशल मीडिया म्हटले जाते.’ तर, ‘इंटरनेट वापरणाऱ्यांना स्वतः आशय निर्मितीची वा तो आपापसात वाटून घेण्याची सुविधा देणारी, तसेच वापरकर्त्यांना आपापसात संदेशवहनाची सुविधा पुरविणारी व्यासपीठे ही समाजमाध्यमांच्या गटांमध्ये मोडतात,’ अशी व्याख्या ‘अंडरस्टँडिंग सोशल मीडिया’ या पुस्तकाच्या माध्यमातून तपरैल आणि कन्वर या लेखकद्वयीने केली आहे. या दोन्ही व्याख्यांमध्ये नोंदविलेली सोशल मीडियाविषयीची वैशिष्ट्ये सध्या आपण सोशल मीडिया वापरताना प्रत्येक टप्प्यावर अनुभवत आहोत. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून लोक एकाच वेळी आपले म्हणणे जगासमोरही मांडत आहेत आणि त्या विषयी जगाचे म्हणणे काय आहे, हेही जाणून घेत आहेत. त्यासाठी इंटरनेटची उपलब्धता ही एक मूलभूत गरज मानली जात आहे. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून अगदी सहजच एखाद्या क्लिकच्या आधाराने मांडलेली छोटीशी गोष्ट आता चटकन हजारो लोकांपर्यंत पोहोचविली जात आहे. एखाद्या मार्केटमधून हव्या त्या गोष्टीचा शोध घेणे, नोकरीसाठीच्या संधींची माहिती घेणे, भटकंतीची चांगली ठिकाणे निवडणे अशा नानाविध बाबींपासून ते एखाद्याशी संपर्क करण्यापर्यंतच्या सर्वच टप्प्यांवर आता सोशल मीडियाचा वापर ही एक अपरिहार्य बाब बनली आहे. 

‘सोशल मीडिया : स्वरुप और संभावनाएं’ या पुस्तकामध्ये डॉ. सुशील उपाध्याय सोशल मीडियाचे स्वरुप व त्याची वैशिष्ट्ये याविषयी माहिती देताता उपाध्याय म्हणतात, ‘’सोशल मीडियाची वैशिष्ट्ये हीच त्याची सर्वांत मोठी ओळख आहे. या माध्यमात वापरकर्ता हा माहितीचा निर्मातादेखील आहे. पारंपरिक माध्यमांमध्ये मात्र निर्माता व वापरकर्ता दोन्ही वेगवेगळे समुह असतात. सोशल मीडियावर जो मजकूर असतो तो इथल्या वापरकर्त्यांनीच तयार केलेला असतो. हे सर्व लोक मिळून एक आभासी समाज (व्हर्च्युअल कम्युनिटी) बनवतात. या कम्युनिटीला कोणतंही भौतिक स्वरुप नसतं, हे विशेष. स्पर्शरुपामध्ये अनुभवण्याच्या बाबतीतही हे माध्यम आभासी आहे. याला एखाद्या वर्तमानपत्रासारखं प्रत्यक्ष हातात घेऊन पाहता येऊ शकत नाही. ’’ 

यामधून समोर येणारे काही समान मुद्दे सोशल मीडियाचे स्वरूप नेमकेपणाने समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहेत. या मुद्द्यांमध्ये इंटरनेट, वापरकर्त्यांनी स्वतः तयार केलेला आशय आणि या आशयाचा प्रवाहीपणा या बाबी आपण अधोरेखित करू शकतो. सोशल मीडियाचा वापर होण्यासाठी अपेक्षित असलेल्या आंतरक्रियांना (interactivity) मिळणारी चालना हे सध्या बहुतांश ठिकाणी वापरात असलेल्या वेब २.० या प्रकारातील, अर्थातच दुसऱ्या पिढीच्या इंटरनेट सुविधेचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते. कॅप्लन आणि हैनलैन यांनी या प्रकारच्या इंटरनेटची वैशिष्ट्ये सांगताना म्हटल्यानुसार, या प्रकारामध्ये आशय आणि तो वापरण्यासाठीच्या वेगवेगळ्या सुविधांमध्ये (अॅप्लिकेशन्स) सातत्याने नवनवीन सुधारणा (अपडेट) होत राहतात. त्या कोणा एका व्यक्तीने विकसित केलेल्या न राहता, त्याचा वापर करणाऱ्या जवळपास प्रत्येकाच्या सहकार्याने ही प्रक्रिया सुरू राहते. त्यासाठी वापरकर्त्यांचा सहभाग आणि परस्पर सहकार्यही तितकेच महत्त्वाचे ठरते. केवळ आशय प्रसिद्ध करणे हे वेब १.० च्या व्यासपीठावर होणारी क्रिया ठरत असे. त्याचवेळी परस्पर सहकार्याने सुरू राहणारे ब्लॉग हे वेब २.० च्या गटात मोडणारे असल्याचेही कॅप्लन आणि हैनलैन मानतात. 

वापरकर्त्यांनी विकसित केलेल्या आशयाचे (युझर जनरेटेड कंटेंट) नानाविध प्रकार आपल्याकडे पाहायला मिळतात. या प्रकारच्या आशयाची व्याख्या करण्यासाठी कॅप्लन आणि हैनलैन यांनी ‘ऑर्गनायझेशन फॉर इकोनॉमिक डेव्हलपमेंट’ या संस्थेने अशा आशयाबाबत घालून दिलेली मार्गदर्शक तत्त्वे स्वीकारली आहेत. त्यानुसार – 

अ) इंटरनेट वापरणाऱ्या सर्वांसाठी वा निवडक गटांसाठी असलेली उपलब्धता, 

ब) केवळ दुसऱ्याने केलेले काम तसेच्या तसे दाखविण्याऐवजी त्यामध्ये काहीतरी सर्जनशील बदल वा सुधारणांचा असणारा समावेश, 

क) कोणतेही व्यावसायिक उद्दिष्ट न ठेवता आणि संबंधित व्यक्तीच्या व्यावसायिक कार्याचा भाग न ठरणाऱ्या गटातील समावेश. 

हे तीन निकष पूर्ण करणारा आशय हा सोशल मीडियावरील वापरकर्त्यांनी विकसित केलेल्या आशयाच्या गटात मोडतो, असे कॅप्लन आणि हैनलैन मानतात.

वाचा: सोशल मीडियाची वैशिष्ट्ये उद्याच्या भागात...

ता. क.:
काल दि. 18 ऑगस्ट 2019 रोजी सकाळ, सप्तरंग मध्ये कुणाल गायकवाड यांनी प्रा. बोराटे यांच्या पुस्तकाविषयी मोजक्या व स्पष्ट शब्दात केलेले परीक्षण प्रसिद्ध झाले आहे, त्याची लिंक आपल्यासाठी देत आहे.
https://www.esakal.com/saptarang/kunal-gaikwad-writes-about-social-media-book-written-yogesh-borate-208432 

-------------------------------------------------------------

Prof. Yogesh Borate 

Mobile: 9975220225 

email: borateys@gmail.com
blog : http://yogeshborate.blogspot.in/

या खालील लिंक्सवर हे पुस्तक उपलब्ध आहे.

http://www.atharvapublications.com/book-detail.php?id=369 

https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/4981469609049455711?BookName=Social-Media 

-------------------------------------------------------------

मित्र हो, हा लेख आवडला तर नक्की आपल्या हितचिंतकांना वरील नावासह पाठवायला विसरू नका. हा लेख जास्तीत जास्त शेर करा/लाइक करा. उद्या भेटू यात जागल्याच्या लेख मालिकेत... 
आपल्या काही सूचना असतील तर मेलवर नक्की आम्हाला काळवा.  mejagalya@gmail.com

आमच्या 'जागल्या' व्हाट्सअप समूहामध्ये सामील होण्यासाठी खालील लिंकला क्लिक करा. 

https://chat.whatsapp.com/IogFFXsbTDq5xG5AiybtEf